Thời tiết thay đổi thất thường, đặc biệt là giai đoạn giao mùa và mùa mưa, là thời điểm các bệnh về hô hấp gia tăng mạnh, trong đó phổ biến nhất là các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp. Không chỉ gây các triệu chứng khó chịu như ho, đau họng, sổ mũi…, bệnh có thể dẫn đến biến chứng nguy hiểm như viêm phổi, viêm phế quản hay viêm tai giữa. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ nhiễm trùng đường hô hấp là gì và cách phòng ngừa hiệu quả.
1. Bệnh nhiễm trùng đường hô hấp là gì?
Nhiễm trùng đường hô hấp là tình trạng các vi sinh vật gây bệnh như virus, vi khuẩn hoặc nấm xâm nhập và gây tổn thương hệ thống hô hấp của cơ thể. Hệ hô hấp bao gồm một chuỗi các bộ phận từ mũi, xoang, họng, thanh quản đến khí quản, phế quản và phổi. Khi bị tấn công, các bộ phận này sẽ xảy ra phản ứng viêm, dẫn đến các triệu chứng phổ biến như ho, đau họng, sổ mũi và khó thở.
Các tác nhân gây bệnh có thể lây lan dễ dàng từ người bệnh sang người khỏe mạnh thông qua giọt bắn khi ho, hắt hơi hoặc qua tiếp xúc với bề mặt có chứa vi sinh vật. Phần lớn các trường hợp nhiễm trùng đường hô hấp có thể tự khỏi khi người bệnh được nghỉ ngơi, uống đủ nước và tăng cường sức đề kháng. Tuy nhiên, một số trường hợp nhiễm trùng cấp tính có thể gây ra biến chứng nguy hiểm như viêm phổi, suy hô hấp, thậm chí có nguy cơ gây tử vong. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính là nguyên nhân của gần 20% trường hợp trẻ em dưới 5 tuổi tử vong mỗi năm.
Nhiễm trùng đường hô hấp do vi sinh vật gây bệnh
2. Phân loại bệnh nhiễm trùng đường hô hấp
Các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp được chia thành hai nhóm chính dựa theo vị trí tổn thương: nhiễm trùng đường hô hấp trên và nhiễm trùng đường hô hấp dưới.
2.1. Nhiễm trùng đường hô hấp trên (Upper Respiratory Tract Infection - URTI)
Nhiễm trùng đường hô hấp trên xảy ra ở các cơ quan từ mũi, họng (hầu), xoang đến thanh quản. Đây là nhóm bệnh lý thường gặp nhất và đa phần gây ra các triệu chứng nhẹ. Các bệnh phổ biến gồm cảm lạnh, viêm họng, viêm amidan, viêm xoang, và viêm thanh quản.
Theo các chuyên gia y tế, trẻ em là đối tượng dễ bị nhiễm trùng đường hô hấp trên hơn do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và có khả năng tái phát nhiều lần trong năm. Phần lớn các trường hợp gây triệu chứng nhẹ, người bệnh có thể tự điều trị tại nhà và khỏi sau vài ngày.
Viêm xoang là một bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp trên thường gặp nhất
2.2. Nhiễm trùng đường hô hấp dưới (Lower Respiratory Tract Infection - LRTI)
Khác với nhóm trên, nhiễm trùng đường hô hấp dưới ảnh hưởng đến các cơ quan sâu hơn, bao gồm khí quản, phế quản và phổi. Các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp dưới phổ biến gồm viêm phế quản, viêm tiểu phế quản và viêm phổi. Nhóm bệnh này thường nghiêm trọng, dễ gây biến chứng nặng và có thể đe dọa tính mạng nếu không được điều trị kịp thời.
Nhiễm trùng đường hô hấp dưới thường gây triệu chứng nặng hơn
3. Nguyên nhân gây bệnh nhiễm trùng đường hô hấp
Hệ hô hấp dễ bị xâm nhập và tấn công bởi các yếu tố như vi sinh vật, virus, nấm, dẫn đến tổn thương, nhiễm trùng đường hô hấp.
3.1. Do Virus
Khoảng 70-80% trường hợp nhiễm trùng đường hô hấp là do virus gây ra. Một số loại virus phổ biến gồm:
● Virus cúm (Influenza virus): Gây bệnh cúm mùa.
● Virus hợp bào hô hấp (RSV): Nguyên nhân hàng đầu gây viêm tiểu phế quản và viêm phổi ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
● Coronavirus: Nguyên nhân gây bùng phát đại dịch Covid-19.
● Adenovirus, Rhinovirus, Enterovirus: Thường gây cảm lạnh, viêm họng, viêm mũi.
Virus lây lan chủ yếu qua đường hô hấp, khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc tiếp xúc với các bề mặt có chứa dịch tiết.
Virus là nguyên nhân gây nhân nhiễm trùng đường hô hấp phổ biến nhất
3.2. Do vi khuẩn
Khi hệ miễn dịch suy yếu hoặc niêm mạc hô hấp bị tổn thương, vi khuẩn dễ dàng xâm nhập và gây bệnh. Các vi khuẩn thường gặp là:
● Streptococcus pneumoniae (phế cầu khuẩn): Nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm phổi và viêm xoang cấp tính.
● Haemophilus influenzae: Gây viêm thanh quản, viêm phế quản.
● Mycoplasma pneumoniae: Vi khuẩn gây viêm phổi không điển hình.
So với virus, nhiễm trùng đường hô hấp do vi khuẩn thường nặng hơn, kéo dài hơn và có thể cần điều trị bằng kháng sinh.
3.3. Các yếu tố nguy cơ
Sự bùng phát của nhiễm trùng đường hô hấp không chỉ do mầm bệnh mà còn do các yếu tố làm suy yếu khả năng bảo vệ của cơ thể:
● Thời tiết giao mùa, ẩm ướt: Tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn, virus, nấm phát triển. Ngoài ra, hệ hô hấp cũng trở nên nhạy cảm hơn do chưa thích nghi kịp với sự thay đổi của thời tiết.
● Môi trường sống ô nhiễm, khói bụi, khói thuốc lá: Dễ gây kích ứng đường thở, kích hoạt cơn ho, hen suyễn.
● Hệ miễn dịch yếu: Trẻ em, người lớn tuổi hoặc những người có bệnh lý nền như tiểu đường… là đối tượng dễ bị nhiễm trùng đường hô hấp.
Thời tiết mưa lạnh, ẩm ướt tạo điều kiện cho mầm bệnh phát triển
4. Triệu chứng của bệnh nhiễm trùng đường hô hấp
Việc nhận biết các triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp là rất quan trọng để xác định mức độ nghiêm trọng và quyết định thời điểm cần thăm khám bác sĩ. Các biểu hiện sẽ khác nhau tùy thuộc vào vị trí và tác nhân gây bệnh:
4.1. Triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp trên
Người mắc các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp trên thường có các triệu chứng như:
● Nghẹt mũi, sổ mũi, hắt hơi.
● Đau rát cổ họng, khàn tiếng.
● Ho khan hoặc ho có đờm nhẹ.
● Sốt nhẹ, mệt mỏi, chán ăn.
Những biểu hiện này thường xuất hiện sau khi tiếp xúc với nguồn bệnh 1–3 ngày và có thể tự khỏi sau 5–7 ngày nếu được nghỉ ngơi, chăm sóc đúng cách.
Các triệu chứng phổ biến khi bị nhiễm trùng đường hô hấp trên
4.2. Triệu chứng nhiễm trùng đường hô hấp dưới
Nhiễm trùng đường hô hấp dưới thường diễn biến nghiêm trọng hơn và cần được theo dõi sát sao.
● Ho kéo dài, ho có đờm đặc.
● Khó thở, thở nhanh, tức ngực.
● Sốt cao, ớn lạnh, đổ mồ hôi.
● Đau nhức khắp người, mệt mỏi, uể oải.
Đặc biệt, đối với trẻ em, phụ huynh cần chú ý nếu phát hiện trẻ có biểu hiện thở rút lõm lồng ngực, tím tái, bỏ bú hoặc li bì. Đây là những dấu hiệu cảnh báo sớm của viêm phổi hoặc suy hô hấp, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để các bác sĩ thăm khám và điều trị kịp thời, tránh biến chứng nguy hiểm.
Nhiễm trùng đường hô hấp dưới có thể gây khó thở
5. Cách phòng ngừa bệnh nhiễm trùng đường hô hấp
Trong bối cảnh thời tiết thay đổi liên tục và ô nhiễm môi trường ngày càng nghiêm trọng, việc chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa dưới đây là vô cùng cần thiết để bảo vệ hệ hô hấp.
5.1. Giữ ấm cơ thể, đặc biệt khi thời tiết lạnh
Khi phải ra ngoài trong thời tiết lạnh, hãy nhớ mặc quần áo dày dặn và chú ý giữ ấm vùng mũi, cổ họng, ngực bằng khăn choàng, áo khoác, tất, nón len. Ngoài ra, bạn không nên tắm khuya hoặc ra gió lạnh khi vừa vận động mạnh, vì có thể khiến cơ thể đột ngột nhiễm lạnh.
Giữ ấm cơ thể, mặc quần áo dày dặn khi trời lạnh
5.2. Tăng cường sức đề kháng
Ăn uống lành mạnh, đầy đủ các chất dinh dưỡng là vô cùng quan trọng để duy trì một cơ thể khỏe mạnh. Bạn nên bổ sung các thực phẩm như cam, bưởi, ớt chuông, cà rốt, cá hồi, trứng, sữa chua, hạt óc chó… Đây là nguồn cung cấp dồi dào vitamin C, D, kẽm và chất chống oxy hóa giúp tăng cường hệ miễn dịch. Bên cạnh đó, đừng quên uống đủ nước mỗi ngày để giúp làm ẩm đường hô hấp và hỗ trợ cơ thể thải độc tốt hơn.
Đảm bảo ngủ đủ giấc, từ 7–8 tiếng/ngày giúp cơ thể có thời gian nghỉ ngơi và tăng cường khả năng miễn dịch tự nhiên. Bạn cũng nên dành khoảng 30 phút mỗi ngày để tham gia các hoạt động thể chất nhẹ nhàng như đi bộ, đạp xe, tập yoga, giúp tăng cường sức khỏe tổng thể.
Tập luyện, ăn uống khoa học để tăng cường sức đề kháng
5.3. Giữ vệ sinh cá nhân và môi trường sống
Đây là cách đơn giản nhưng có ý nghĩa quan trọng trong việc loại bỏ và hạn chế sự tấn công của các tác nhân gây bệnh. Hãy duy trì những thói quen sau:
● Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, nhất là trước khi ăn và sau khi đi ra ngoài.
● Đeo khẩu trang khi đến nơi đông người, nhất là mùa dịch.
● Vệ sinh nhà cửa, phòng ngủ, máy lạnh, quạt, máy lọc không khí định kỳ để tránh tích tụ vi khuẩn và nấm mốc.
● Không sử dụng chung vật dụng cá nhân như ly uống nước, khăn mặt, bàn chải đánh răng.
Đeo khẩu trang khi đến nơi đông người để hạn chế mầm bệnh xâm nhập
5.4. Tiêm vắc-xin
Tiêm vắc-xin là lá chắn bảo vệ hữu hiệu nhất chống lại các tác nhân gây nhiễm trùng đường hô hấp nguy hiểm. Trẻ nhỏ và người cao tuổi là nhóm cần ưu tiên tiêm phòng hô hấp định kỳ theo khuyến nghị của bác sĩ, đặc biệt là các loại vắc-xin như:
● Vắc-xin Cúm: Nên tiêm nhắc lại hàng năm, đặc biệt cho trẻ em, người lớn tuổi và người có bệnh lý mạn tính.
● Vắc-xin Phế cầu (PCV): Phòng ngừa Phế cầu khuẩn, tác nhân hàng đầu gây viêm phổi và viêm màng não.
● Các vắc-xin khác: Đảm bảo tiêm đầy đủ vắc-xin COVID-19 theo khuyến cáo.
Chủ động tiêm vắc xin phòng bệnh hô hấp như cúm, phế cầu
Nhiễm trùng đường hô hấp là nhóm bệnh phổ biến, dễ lây lan nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu bạn hiểu rõ nguyên nhân và chăm sóc sức khỏe đúng cách. Bên cạnh đó, bạn không nên chủ quan nếu tình trạng ho, sốt kéo dài hoặc có các biểu hiện nghiêm trọng như khó thở. Đó có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của nhiễm trùng đường hô hấp dưới nghiêm trọng như viêm phổi hoặc viêm phế quản. Bạn cần thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Để được tư vấn và kiểm tra chuyên sâu hệ hô hấp cùng các chuyên gia tại Phòng khám Bệnh viện Đại học Y Dược 1, bạn có thể liên hệ hotline 1900 6923 và đặt lịch khám ngay hôm nay!
