ĐAU BỤNG CẤP: NGUYÊN NHÂN, TRIỆU CHỨNG VÀ CÁCH XỬ TRÍ

Đau bụng cấp là triệu chứng thường bị xem nhẹ. Tuy nhiên, những cơn đau bụng xuất hiện đột ngột và không thuyên giảm sau vài giờ có thể là dấu hiệu của những bệnh lý nguy hiểm như viêm ruột thừa, viêm tụy cấp, tắc ruột hay thai ngoài tử cung. Đặc biệt, nhiều trường hợp diễn tiến rất nhanh, khiến người bệnh rơi vào tình trạng nguy kịch nếu không được xử trí kịp thời.

1. Đau bụng cấp là gì?

Đau bụng cấp là tình trạng đau bụng khởi phát đột ngột, cường độ đau mạnh và diễn tiến nhanh. Khác với đau bụng mạn tính, vốn âm ỉ và kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng, cơn đau bụng cấp thường dữ dội, xuất hiện trong thời gian ngắn và có thể đi kèm những dấu hiệu toàn thân như sốt, nôn mửa, toát mồ hôi lạnh hoặc rối loạn huyết động. Đây là nhóm triệu chứng có thể liên quan đến nhiều bệnh lý nguy hiểm, đặc biệt là các bệnh ngoại khoa cấp cứu.

Đặc điểm của đau bụng cấp:

● Cơn đau xuất hiện nhanh, có thể dữ dội ngay lập tức hoặc âm ỉ nhưng tăng dần theo thời gian.

● Đau có thể khu trú tại một vùng như thượng vị, hạ vị, hố chậu phải… hoặc lan tỏa toàn bụng.

● Kèm theo nhiều triệu chứng khác như nôn, sốt, tiêu chảy, táo bón, chóng mặt hoặc chảy máu tiêu hóa.

● Một số trường hợp cơn đau đến nhanh rồi biến mất, nhưng vẫn tiềm ẩn nguy cơ bệnh lý nặng và không nên chủ quan.

Điều quan trọng nhất khi gặp đau bụng cấp là không tự ý chẩn đoán, không uống thuốc giảm đau bừa bãi mà cần đánh giá kỹ triệu chứng hoặc thăm khám sớm để xác định nguyên nhân.

Cơn đau bụng xuất hiện đột ngột nhưng gây đau dữ dội và diễn tiến nhanh

2. Phân loại đau bụng cấp

Đau bụng cấp thường được phân loại dựa trên vị trí đau, tính chất đau, hoặc nguyên nhân gây bệnh. Dưới đây là các cách phân loại phổ biến và dễ ứng dụng nhất.

2.1. Phân loại theo tính chất đau

● Đau nội tạng (Visceral Pain): Đau nội tạng xuất phát từ các cơ quan trong ổ bụng và được chi phối bởi hệ thần kinh tự chủ. Vị trí đau không khu trú nên khó xác định, thường mô tả là âm ỉ, mơ hồ, có thể kèm buồn nôn.

● Đau phúc mạc (Parietal Pain): Đau phúc mạc xuất phát từ phúc mạc thành, được chi phối bởi thần kinh soma, gây đau nhói, khu trú rõ, người bệnh dễ chỉ đúng vị trí đau.

● Đau quy chiếu (Referred Pain): Đau quy chiếu là cảm giác đau xuất hiện ở vị trí xa nguồn tổn thương, do sự hội tụ của các sợi thần kinh lên cùng một khoanh tủy. Một số ví dụ điển hình như đau lan lên bả vai phải khi đau quặn mật hoặc viêm túi mật hoặc cơn đau quặn thận lan đến vùng thắt lưng.

2.2. Đau do nguyên nhân trọng ổ bụng và ngoài ổ bụng

Đau bụng cấp do nguyên nhân trong ổ bụng thường liên quan đến bệnh lý của cơ quan tiêu hóa, gan mật, tụy, lách, tiết niệu và hệ sinh dục:

● Viêm phúc mạc và các tổn thương ở vùng bụng chậu: Viêm ruột thừa cấp, viêm dạ dày – tá tràng, loét dạ dày thủng…

● Tắc nghẽn đường ruột, niệu quản hoặc đường mật: Tắc ruột, sỏi thận, sỏi niệu quản…

● Bệnh lý sản phụ khoa: Thai ngoài tử cung, xoắn buồng trứng…

● Bệnh lý mạch máu: Nhồi máu mạc treo, bóc tách hoặc vỡ, phình động mạch chủ bụng…

Đau bụng cấp do nguyên nhân ngoài ổ bụng bao gồm một số bệnh lý ngoài ổ bụng có thể biểu hiện bằng đau bụng, dễ gây nhầm lẫn khi chẩn đoán:

● Bệnh chuyển hóa: Nhiễm toan ceton do đái tháo đường, rối loạn điện giải, thiếu máu nặng…

● Bệnh lý thần kinh: Đau thần kinh liên sườn, zona thần kinh, thoát vị đĩa đệm thắt lưng

● Bệnh lý vùng ngực: Viêm phổi hoặc viêm màng phổi dưới, hội chứng động mạch vành cấp…

● Bệnh lý vùng thực quản: Trào ngược dạ dày – thực quản, co thắt thực quản, thủng thực quản…

2.3. Phân loại theo vị trí đau

Cơn đau bụng cấp có thể phân loại dựa vào vị trí đau của ổ bụng như:

● Đau thượng vị (trên rốn): Thường liên quan đến dạ dày, tá tràng, tụy, hoặc đường mật.

● Đau vùng quanh rốn: Thường liên quan đến ruột non hoặc là giai đoạn đầu của viêm ruột thừa.

● Đau hố chậu phải: Có thể là dấu hiệu cảnh báo viêm ruột thừa cấp, hoặc bệnh lý hồi tràng/buồng trứng phải

● Đau hố chậu trái: Thường gặp như viêm túi thừa đại tràng Sigma, viêm phần phụ trái.

● Đau hạ vị (dưới rốn): Liên quan đến bàng quang, tử cung, hoặc các vấn đề phụ khoa.

3. Nguyên nhân gây đau bụng cấp tính

Nguyên nhân gây đau bụng cấp tính vô cùng đa dạng, liên quan đến nhiều hệ cơ quan khác nhau như tiêu hóa, tiết niệu, sinh dục. Các nguyên nhân thường được phân loại theo vị trí hoặc theo tính chất (ngoại khoa, nội khoa). Dưới đây là những nhóm nguyên nhân phổ biến nhất.

3.1. Bệnh lý tiêu hóa - gan mật

Đây là nhóm nguyên nhân thường gặp nhất dẫn đến đau bụng cấp, tiêu biểu là các bệnh lý:

● Viêm ruột thừa cấp: Khởi phát đau quanh rốn rồi khu trú về hố chậu phải, kèm sốt nhẹ, buồn nôn. Nếu không điều trị sớm có thể gây vỡ ruột thừa, viêm phúc mạc rất nguy hiểm.

● Viêm dạ dày – tá tràng cấp: Đau thượng vị đột ngột, nóng rát, có thể buồn nôn hoặc nôn ra dịch chua.

● Thủng dạ dày – tá tràng: Cơn đau dữ dội như dao đâm, bụng cứng như “phản ứng thành bụng”, là tình trạng cấp cứu ngoại khoa.

● Viêm tụy cấp: Đau thượng vị lan ra sau lưng, đau tăng khi ăn uống, đôi khi kèm buồn nôn, nôn ói và rối loạn tiêu hóa.

● Viêm túi mật hoặc sỏi mật gây tắc: Đau hạ sườn phải, cơn đau quặn mật, sốt, vàng da, nếu không xử trí kịp thời có thể gây nhiễm trùng nặng.

Các bệnh lý tiêu hóa là nguyên nhân phổ biến gây đau bụng cấp

3.2. Bệnh tiết niệu

Các vấn đề từ hệ tiết niệu thường gây ra những cơn đau quặn đặc trưng như:

● Sỏi niệu quản: Cơn đau quặn thận điển hình, đau dữ dội vùng hông – lưng lan xuống bụng dưới và cơ quan sinh dục.

● Viêm bàng quang cấp: Đau bụng dưới, tiểu buốt, tiểu rắt, cảm giác tức nặng vùng hạ vị.

● Nhiễm trùng thận – viêm thận – bể thận: Đau hông lưng một bên, sốt cao, rét run, có thể kèm tiểu đục hoặc tiểu ra máu.

Tổn thương ở thận có thể gây đau bụng cấp

3.3. Nguyên nhân phụ khoa (ở nữ giới)

Nữ giới cần đặc biệt lưu ý nếu gặp đau bụng cấp kèm rối loạn kinh nguyệt hoặc xuất huyết âm đạo. Đó có thể là dấu hiệu cảnh báo các bệnh lý phụ khoa nguy hiểm hoặc các tình trạng cấp cứu khẩn cấp như:

● Thai ngoài tử cung: Đau bụng dưới từng cơn hoặc liên tục, trễ kinh, ra máu âm đạo bất thường. Khi vỡ có thể gây xuất huyết ồ ạt đe dọa tính mạng.

● Xoắn u nang buồng trứng: Đau đột ngột, dữ dội, buồn nôn, nôn, cần phẫu thuật cấp cứu.

● Viêm vùng chậu cấp: Đau bụng dưới kèm sốt, khí hư bất thường, đau khi quan hệ.

Mang thai ngoài tử cung là tình trạng nguy hiểm

3.4. Một số nguyên nhân khác

Ngoài các nhóm bệnh thường gặp ở trên, đau bụng cấp tính cũng có thể liên quan đến:

● Bệnh lý mạch máu: Như phình động mạch chủ bụng, thiếu máu mạc treo cấp… Đây đều là tình trạng nguy hiểm nhưng dễ bị nhầm lẫn với triệu chứng đau bụng do rối loạn tiêu hóa thông thường.

● Ngộ độc thực phẩm: Bên cạnh đau bụng đột ngột, người bệnh có thể nôn ói liên tục, tiêu chảy.

● Chấn thương bụng: Va đập mạnh gây tổn thương gan, lách, ruột… dẫn đến đau dữ dội, có thể xuất huyết nội.

4. Đau bụng cấp khi nào cần đi cấp cứu?

Bất kỳ trường hợp đau bụng cấp nào cũng nên được thăm khám bởi bác sĩ. Đặc biệt, nếu cơn đau kèm theo những dấu hiệu cảnh báo dưới đây cần được xử trí kịp thời để tránh đe dọa tính mạng:

● Cơn đau dữ dội và đột ngột: Cảm giác đau như dao đâm, đau quặn không thể chịu đựng, đau tăng nhanh theo thời gian. Đây có thể là dấu hiệu của thủng tạng rỗng, viêm ruột thừa biến chứng, xoắn ruột, viêm tụy cấp nặng…

● Vị trí đau thay đổi bất thường: Đau di chuyển từ quanh rốn về hố chậu phải là dấu hiệu điển hình của viêm ruột thừa cấp, hoặc đau lan từ thượng vị ra sau lưng có thể là dấu hiệu cảnh báo viêm tụy cấp.

● Bụng co cứng như “phản ứng thành bụng”: Khi sờ vào thấy bụng gồng cứng, đau chói, rất có thể là dấu hiệu của viêm phúc mạc, một cấp cứu ngoại khoa cần can thiệp ngay.

● Rối loạn tiêu hóa nghiêm trọng: Bí trung đại tiện hoàn toàn (nghi ngờ tắc ruột), hoặc nôn ra máu, đi ngoài phân đen.

● Dấu hiệu toàn thân nguy hiểm: Sốt cao trên 38,5°C, ớn lạnh, mệt lả, choáng váng, da tái lạnh, tim đập nhanh, tụt huyết áp, vàng da, vàng mắt… Đây có thể là dấu hiệu nhiễm trùng nặng, viêm túi mật cấp, viêm thận – bể thận hoặc sốc nhiễm khuẩn.

● Phụ nữ mang thai: Đau bụng kèm chảy máu âm đạo, choáng váng hoặc đau dữ dội vùng bụng dưới có thể liên quan đến dọa sẩy thai, nhau bong non hoặc thai ngoài tử cung vỡ, cần cấp cứu ngay.

Các trường hợp đau bụng cấp không thuyên giảm sau 1-2 giờ cần thăm khám ngay

5. Điều trị đau bụng cấp tính như thế nào?

Để điều trị đúng, người bệnh cần được chẩn đoán xác định nguyên nhân. Việc tự ý uống thuốc giảm đau hoặc kháng sinh có thể làm che mờ triệu chứng và khiến bệnh trở nên nguy hiểm hơn.

5.1. Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán bắt đầu bằng việc thăm khám lâm sàng kỹ lưỡng. Bác sĩ sẽ hỏi chi tiết về tính chất cơn đau (vị trí, cường độ, thời điểm), các triệu chứng đi kèm (sốt, nôn, đại tiện) và tiền sử bệnh. Sau đó, bác sĩ sẽ thực hiện sờ nắn vùng bụng để xác định các điểm đau khu trú và đánh giá độ co cứng của thành bụng, đây là các dấu hiệu gợi ý quan trọng cho các cấp cứu ngoại khoa.

Tiếp theo, người bệnh có thể được chỉ định thực hiện các xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh như:

● Siêu âm bụng: Thường là bước khảo sát đầu tiên, giúp phát hiện nhanh các bệnh lý ở túi mật, ruột thừa, tử cung – buồng trứng và đánh giá dịch tự do trong ổ bụng.

● Xét nghiệm máu – nước tiểu: Bao gồm công thức máu để kiểm tra nhiễm trùng, xét nghiệm sinh hóa đánh giá chức năng gan – tụy – thận và xét nghiệm nước tiểu nhằm loại trừ các bệnh lý tiết niệu.

● X-quang bụng: Hữu ích trong phát hiện liềm hơi dưới hoành (gợi ý thủng tạng rỗng) hoặc mức nước – hơi (gợi ý tắc ruột).

● CT scan bụng: Là phương pháp chẩn đoán hình ảnh có độ chính xác cao, thường được chỉ định khi nghi ngờ các bệnh lý như viêm ruột thừa, tắc ruột, viêm tụy cấp… hoặc khi siêu âm chưa đủ thông tin.

● Test thai: Đối với bệnh nhân là nữ trong độ tuổi sinh sản nghi ngờ mang thai.

Kết quả kết hợp giữa lâm sàng và cận lâm sàng sẽ giúp xác định chính xác nguyên nhân gây đau bụng cấp.

Siêu âm là thường được chỉ định trong chẩn đoán đau bụng cấp

5.2. Điều trị

Sau khi xác định nguyên nhân gây đau bụng cấp, bác sĩ sẽ xây dựng phác đồ điều trị phù hợp với tình trạng bệnh. Tùy vào nguyên nhân, bác sĩ sẽ đưa ra hướng điều trị phù hợp:

● Điều trị nội khoa: Thường được chỉ định cho các trường hợp đau bụng cấp do vi khuẩn như kháng sinh và bù dịch cho viêm ruột cấp, điều trị giảm tiết axit và thuốc bảo vệ niêm mạc cho viêm loét dạ dày.

● Điều trị ngoại khoa (Phẫu thuật): Được chỉ định khẩn cấp cho các nguyên nhân ngoại khoa, thường gặp như cắt ruột thừa trong viêm ruột thừa cấp, khâu lỗ thủng dạ dày tá tràng, hoặc phẫu thuật giải quyết tắc ruột. Hiện nay, phần lớn các phẫu thuật cấp cứu đều được thực hiện bằng phương pháp nội soi (laparoscopy) để giảm xâm lấn, giúp bệnh nhân hồi phục nhanh hơn.

5.3. Hỗ trợ điều trị

Trong khi chờ đến bệnh viện hoặc khi bác sĩ cho phép theo dõi tại nhà, bạn có thể áp dụng các biện pháp sau:

● Nghỉ ngơi hoàn toàn, hạn chế vận động mạnh.

● Uống nước từng ngụm nhỏ để tránh mất nước.

● Tránh ăn đồ dầu mỡ, cay nóng, rượu bia và cà phê.

● Không tự ý dùng thuốc giảm đau NSAID như ibuprofen, aspirin.

● Không chườm nóng khi chưa rõ nguyên nhân (có thể làm viêm nặng hơn).

● Tuyệt đối không tự chẩn đoán hoặc trì hoãn đi viện khi đau tăng.

Người bệnh nên nghỉ ngơi hoàn toàn trong thời gian hồi phục tại nhà

Đau bụng cấp không phải là triệu chứng có thể xem nhẹ. Đây có thể là dấu hiệu của những bệnh lý nguy hiểm hoặc những tình trạng cần can thiệp y tế khẩn cấp như viêm ruột thừa, viêm tụy cấp, tắc ruột hoặc thai ngoài tử cung.

Việc nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và thăm khám kịp thời là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe của bạn và người thân. Nếu đau bụng xuất hiện đột ngột, kéo dài hoặc kèm theo các triệu chứng bất thường, hãy đến cơ sở y tế uy tín để được chẩn đoán và xử trí đúng cách.

Liên hệ hotline 1900 6923 để đặt lịch thăm khám cùng các chuyên gia tại Phòng khám Bệnh viện Đại học Y Dược 1, giúp chẩn đoán chính xác và điều trị hiệu quả!